Asasinato de Ángela e José

Continuando co relato dos anteriores números sobre os asasinatos de Ángela e José, Avelino Quirós tráenos hoxe unha abraiante carta que escribiu o seu neto

Tres nenos que non puideron crecer en Teis A Teis sempre lle faltarán tres criaturas ás que non deixaron crecer neste barrio. Hoxe, a pedimento do amigo Avelino Quirós Gómez, vou explicar a triste historia de José e de Eliseo, dous nenos que naceron en Lavadores, no actual barrio de Teis de Vigo, aos que separaraon cando o maior, José, tiña 4 aniños, e o seu irmán Eliseo, dous. José naceu a finais de novembro de 1932 e Eliseo en 1934. Nada lles facía sospeitar que unha inhumana, terrible, inxusta, salvaxe e desapiadada guerra civil levaría ao asasinato dos seus pais, José Néboa García e Ángela Iglesias Rebollar. Do asasinato desta parella, os meus avós aos que nunca coñecín, faloulles xa Avelino nestas páxinas, así que non repetirei o tráxico asasinato no que participaron unha ducia de gardas civís, falanxistas e japistas, cuxos nomes, coñecidos, prefiro esquecer, sobre todo para non incomodar aos seus familiares que aínda vivan. Aquela fatídica noite do 11 de abril de 1937, cando uns cuantos gardas civís, falanxistas e japistas rodearon a casa número 101 da rúa Sanjurjo Badia, no Toural, a miña avoa Ángela Iglesias Rebollar soubo que algo malo ía suceder e logrou poñer a salvo aos seus dous fillos, José –o meu pai- e Eliseo –o meu tío- en casa dunha veciña, que non puiden pescudar quen foi, pero que lle agradezo enormemente que coidase a aqueles nenos, porque pola contra nin eu nin o meu irmán naceriamos. Tras o asasinato de José Néboa García e Ángela Iglesias Rebollar, unha fermosa moza de apenas 27 anos, de ollos azuis, á que chamaban ‘a Protestante’, as familias decidiron que José iría vivir coa familia materna, que vivía en A Pasaxe de Camposancos, xunto á Garda, ao sur, na fronteira con Portugal, mentres que Eliseo foi enviado coa familia paterna ao Ferrol, no norte, no outro extremo de Galicia. Non me pregunten a quen se lle ocorreu a idea de separar aos irmáns porque non teño a resposta, nin tampouco por que as dúas familias distanciáronse de tal maneira que os dous pequenos nunca máis se volveron a ver ata o ano 1976, corenta anos despois, con Franco xa morto. José, ao que en A Pasaxe todo o mundo coñecía como ‘Pepe de Vigo’, foi criado polo seu avó, José Iglesias Armada, un mariño, viúdo de María Rebollar González –os pais de Ángela-, que traballou como práctico e era o encargado de entrar os barcos, tamén os militares, pola desembocadura do río Miño, para que non encallasen nos movedizos areais da parte final do río. Cando faleceu o seu avó o meu pai aínda era neno e entón quedou ao cargo de Maruja Iglesias Rebollar, a irmá maior de Ángela, que nunca casou, de maneira que o meu pai sempre foi máis fillo que sobriño de Maruja. Durante a súa adolescencia, o meu pai coñeceu que tiña un irmán e que os seus pais foran asasinados a tiros por detrás en Teis, aínda que non lle transmitiron demasiados detalles do suceso. Creceu en A Pasaxe, estudou nos xesuítas, xogou ao fútbol no equipo de pobo e aprendeu o oficio de carpinteiro de ribeira –foi dos melloresnos estaleiros Castro, na desembocadura do río Miño. Recordo que me contou que axudou durante a posguerra a moitos prisioneiros cativos no colexio dos Xesuítas de A Pasaxe, convertido en campo de concentración polo réxime de Franco, pero descartou tirarse ao monte cos maquis, que lle tentaron de facelo, para non deixar soa a Maruja, a súa ‘tia-nai’, aínda que nunca ninguén lle arrincou o odio que cultivou contra quen representaba o réxime franquista, sobre todo os uniformados que tiña gravados na retina da súa tenra infancia. Emigración Como tantos galegos, José Néboa emigrou na década dos 50 a Barcelona e aloxouse primeiro en casa da outra irmá da súa nai, Consolo Iglesias Rebollar, que emigrara antes a Cataluña. Pronto atopou traballo nos estaleiros Cardona de Barcelona, onde aprendeu a falar un catalán perfecto e recoñecéronlle como un dos mellores carpinteiros de ribeira –‘mestre d’aixa, en catalán’-. De feito, foi un dos que construíu as tradicionais ‘andoriñas’ do porto de Barcelona e tamén a reprodución da carabela de Colón que estivo moitos anos atracada no peirao xunto á estatua do descubridor de América, ademais de viaxar a Italia a bordo dos barcos de Transmediterránea para ir reparando a súa carpintería. Na rambla de Barcelona coñeceu á miña nai, María Cátedra Marín, unha andaluza da serra de Segura, de Siles (Xaén), que chegou a Barcelona con tan só 15 anos para traballar como ‘minyona’, é dicir, como serventa, cociñeira e moza para todo dunha acomodada familia catalá. Casaron en 1959 e nacín eu en 1961. Non entrarei en moitos detalles para non facerme pesado, pero cando eu era adolescente e o meu pai empezou a confiar moito en min, ás veces explicábame cousas da súa infancia e un día díxome que lle gustaría atopar ao seu irmán, do que non tiña ningunha referencia, máis aló de que a familia paterna era do Ferrol e alí enviábanlle tras o asasinato dos seus pais. Procura e vacacións Escribiu a un programa de TVE que nos anos 70 dedicábase a atopar a familiares perdidos, un precursor do Quen sabe onde? de Paco Lobatón dos anos 90. Pero non funcionou. Un día pensou que quizá se escribía á Mariña –ao ministerio de Defensapoderíanlle dicir se o seu irmán Eliseo Néboa Iglesias fixera a mili. E resultou!! Respondéronlle para dicirlle que tiñan constancia de que un tal Eliseo Néboa Iglesias vivía en Pontedeume (A Coruña). Era o ano 1976. Desde que o meu pai se comprou o seu primeiro Seat 600 adoitabamos ir de vacacións estivais a A Pasaxe, onde continuaba vivindo Maruja. Que viaxes aqueles que duraban dous días, mesmo por estradas sen asfaltar! Que aventura superar o porto do Madeiro en Soria, e o Padornelo e a Canda entre Zamora e Ourense! Aquel ano de 1976, o meu pai decidiu que, ademais de ir a A Pasaxe, visitariamos Pontedeume para ver se podía atopar ao seu irmán. O reencontro Lembro que chegamos a Pontedeume sobre as 12 do mediodía, o meu pai conducindo o 600, a miña nai, cun vestido azul con barquitos amarelos, o meu irmán Eduard, revoltoso como sempre, e eu, que ía cuns pantalóns texanos brancos acampanados, amoda da época. Eu tiña 16 anos. Fomos ao centro de Pontedeume e entramos nun bar porque o meu pai era moi cafeteiro e pediu un café. Alí preguntou se coñecían a un tal Eliseo Néboa. Alguén se sobresaltou e preguntou: “Rizo?”. O meu pai miroulle con cara de sorpresa e repetiu: “Eliseo Néboa”. “Si, chámase Eliseo, o marido de Esperanza”, respondeu o fregués do bar para sorpresa de todos nós. O home describiunos a Eliseo, preguntou por que lle buscabamos e cando o meu pai díxollo sorriu e afirmou que tiñan moito parecido. Indicounos a dirección, non moi lonxe do café, facía o centro do pobo. Recordo que era un primeiro piso. Chamamos ao timbre e saíu unha muller delgada, cun forte acento galego. Vive aquí Eliseo Néboa?, preguntou o meu pai. Si, é o meu marido. Eliseo, preguntan por ti! Asomouse Eliseo e preguntou: Quen é?. “Son o teu irmán”, respondeu o meu pai, unha frase que levo gravada a lume na alma e que a repito en moitos dos meus soños. Tardaron uns segundos en abrazarse, os mesmos en que a miña nai empezou a chorar e ao meu irmán e a min tamén nos escorregaron as bágoas pola fazula. Foi un momento moi emocionante, o reencontro de dous irmáns despois de 40 anos sen verse nin coñecerse. Alí soubemos que Eliseo, ao que todo o mundo en Pontedeume coñecía por ‘Rizo’ traballara na Bazán, que era militante de CCOO, que tiña un pequeno barquiño, no que nos deu unha volta, que estaba casado con Esperanza e que non tiñan fillos, así que o meu pai non tivo sobriños. Do que falaron a soas entre eles non podo contarlles nada porque nada me contaron a min . Si lembro que o tío Rizo ao que acababamos de coñecer comprounos uns cocheciños de carreiras de colección: un Tyrrell de cor azul para o meu irmán e un Lotus John Player Special negro para min. O rozamento fai o cariño Acabada a xornada de reencontro, os dous irmáns mantiveron o contacto a distancia pero esporádico. Fomos a verlle algúns veráns seguintes nas vacacións e Esperanza e Rizo tamén viaxaron unha vez a Barcelona na década dos 90 para estar co meu pai, que lles levou a visitar as cava de Sant Sadurní d’Anoia, fíxolles un percorrido polo centro histórico de Barcelona e algunhas excursións máis. Pero tantos anos de distancia e o pouco rozamento foi diluíndo a relación, que se retomou ocasionalmente con motivo da inauguración do monólito no monte da Guía onde asasinaron os meus avós. O meu pai faleceu en 2010, con 78 anos, só un ano despois de que morrese a súa ‘tía-nai’ Maruja, que foi moi lonxeva e viviu ata os 102 anos, os últimos 20 nun xeriátrico público de Sant LLorenç Savall (Barcelona) onde o meu pai acudía cada semana puntualmente superando unha estreita estrada de curvas nun percorrido de máis dunha hora para estar un día con ela. Sei que ao meu pai fíxolle feliz poder asistir á inauguración do monólito en memoria dos represaliados no mesmo lugar onde asasinaron os seus pais e á inauguración da rúa en memoria da súa nai, pero seguro que lle gustase estar máis co seu irmán. Esta é ‘grosso modo’ a historia de dous irmáns que naceron en Teis pero non puideron crecer en Vigo. É a historia seguramente de moitas familias que pasaron polo mesmo transo que o meu pai e o meu tío. É unha historia triste que só os que a levaron dentro do seu corazón saben canto dano fíxolles. Quizá se pregunten os lectores por que o título do artigo menciona que son tres os nenos que non puideron crecer en Teis. Ben sinxelo: José e Rizo ían ter outro hermanito ou hermanita. A miña avoa Ángela estaba embarazada cando a asasinaron vilmente tras torturarla e, contan algúns, que mesmo violala. Agradecementos Quero acabar este escrito expresando un profundo agradecemento ao labor de Avelino, de Xoán Carlos Abad Gallego, da Asemblea Republicana de Vigo, do Concello da cidade, da asociación veciños de Teis e de todos cuantos traballan pola recuperación da memoria histórica, tanto en Vigo como noutros lugares de toda España, porque é moi importante que se saiba todo o que pasou para que ‘nunca mais’ volva repetirse. E, se algunha vez coñecen que dous irmáns quedan orfos, por favor non os separen. Francesc Josep Néboa Cátedra Xaneiro de 2023